НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦУУЛАЛТ
АЖИЛ ОЛГОГЧИД ЧИГЛЭСЭН ЗӨВЛӨМЖ
Орчин үеийн бизнесийн орчинд нийгмийн даатгалын шимтгэл (НДШ) төлөлт нь зөвхөн татварын асуудал биш, компанийн засаглалын ил тод байдал, ажилтнуудын нийгмийн баталгаа болон хууль эрх зүйн эрсдэлийн удирдлагын салшгүй хэсэг болоод байна. 2024 оноос хэрэгжиж эхэлсэн Нийгмийн даатгалын багц хуулийн шинэчлэлийн хүрээнд ажил олгогчийн хүлээх хариуцлага, шимтгэл ногдуулах орлогын хүрээ илүү нарийвчлагдсан.
1. Нийгмийн даатгалын хэлбэрүүд
Монгол Улсын хууль тогтоомжоор нийгмийн даатгалыг доорх хоёр хэлбэрт хуваадаг (НДЕХ 7.1):
- Албан журмын даатгал: Ажил олгогч болон ажилтан хоёрын хооронд хөдөлмөрийн гэрээ, эсхүл ажил гүйцэтгэх, хөлсөөр ажиллах гэрээ байгуулсан тохиолдолд хуулиар заавал төлөгдөх даатгал юм. Тэтгэврийн, тэтгэмжийн, ажилгүйдлийн, ҮОМШӨ-ий гэсэн дөрвөн төрөлд бүгдэд нь албан журмаар даатгуулна (7.2). Энэ нь ажилтны сар бүрийн цалин хөлс, урамшуулал, нэмэгдлээс тооцогддог. Гадаадын хөрөнгө оруулалттай хуулийн этгээд, гадаадын компанийн салбар, төлөөлөгчийн газарт ажиллаж байгаа ажилтан мөн адил албан журмаар даатгуулна (7.2.2).
- Сайн дурын даатгал: Монгол Улсын иргэн, гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн өөрийн хүсэлтээр тэтгэвэр, тэтгэмж болон үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалд хамрагдахыг хэлнэ (7.7). Ингэхдээ оршин суугаа хаягийн НД-ын хэлтэстэй гэрээ байгуулдаг. Сайн дураар даатгуулагч өөрөө мэдүүлсэн орлогоосоо нийт 13.5 хувийн шимтгэл төлнө (18.3); ажилгүйдлийн даатгалд сайн дураар даатгуулах боломжгүй.
2. Ажил олгогчийн шимтгэл төлөх үүрэг
Монгол Улсын хуулиар ажил олгогч нь ажилтан бүрийн хөдөлмөрийн гэрээ, ажил гүйцэтгэх гэрээ, хөлсөөр ажиллах гэрээ болон тэдгээртэй адилтгах гэрээгээр тохирсон цалин хөлс, олговор, хөлс, хамтын гэрээ, хамтын хэлэлцээр, хөдөлмөрийн дотоод журамд заасны дагуу ажил олгогчоос сар, улирал, жил тутам, эсхүл тухайн тохиолдол бүрд олгож байгаа шагнал, урамшуулал, хоол, унаа, орон сууцны ашиглалтын төлбөр, хэрэв нийтийн халаалтгүй сууц, гэрт амьдардаг бол түлш худалдан авахад зориулан мөнгөн хэлбэрээр олгосон хөнгөлөлтөөс тодорхой хувь хэмжээг нийгмийн даатгалын сан руу төлөх үүрэгтэй (19.1).
| Даатгалын төрөл | Ажил олгогч төлөх (%) | Ажилтан төлөх (%) | Нийт (%) |
|---|---|---|---|
| Тэтгэврийн даатгал | 8.5% | 8.5% | 17.0% |
| Тэтгэмжийн даатгал | 1.0% | 0.8% | 1.8% |
| Үйлдвэрлэлийн осол, МШӨ-ий даатгал | 0.5% / 1.5% / 2.5% (зөвхөн ажил олгогч — 18.2) | 0% | 0.5% – 2.5% |
| Ажилгүйдлийн даатгал (албан журмын) | 0.5% | 0.2% | 0.7% |
| Эрүүл мэндийн даатгал (ЭМД-ын хуулиар — 18.5) | 2.0% | 2.0% | 4.0% |
Шимтгэл ногдох сарын орлогын доод хэмжээ нь хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ (ХХДХ)-нээс багагүй (19.2), дээд хэмжээ нь албан журмын даатгуулагчийн хувьд ХХДХ-ийг 10 дахин, сайн дурынхын хувьд 7 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцүү (19.4). Хэд хэдэн ажил олгогчоос авсан орлогын нийлбэр дээд хэмжээнээс хэтэрсэн бол илүү төлсөн шимтгэлийг даатгуулагчийн хүсэлтээр дараа жилийн 2 дугаар улиралд буцаан олгоно (26.1.3).
3. Бүртгэл, төлөлт, тайлагналтын хугацаа
- Бүртгүүлэх: Шинээр байгуулагдсан ажил олгогч улсын бүртгэлийн гэрчилгээ авснаас хойш ажлын 14 өдрийн дотор харьяалагдах нийгмийн даатгалын байгууллагад шимтгэл төлөгчөөр бүртгүүлнэ (20.1).
- Төлөх: Ажилтны цалин хөлснөөс шимтгэлийг сар бүр суутгаж, ажил олгогчийн цалин хөлсний сангаас тооцсон шимтгэлийн хамт тухайн сард багтаан нийгмийн даатгалын санд төлнө (21.1) — төлөлтийн хугацаа нь тайлангийн хугацаанаас тусдаа, илүү эрт болохыг анхаарна уу.
- Тайлагнах: Тухайн сарын шимтгэл төлөлтийн тайланг дараа сарын 05-ны дотор цахим, эсхүл тоон гарын үсгээр баталгаажуулж, харьяалагдах нийгмийн даатгалын байгууллагад ирүүлэх бөгөөд энэ хугацаа долоо хоног бүрийн амралт, эсхүл нийтээр амрах баярын өдөртэй давхацвал дараагийн ажлын өдөр тайлагнана (25.1). Тайлан нь ажилтны нэр, цалин, шимтгэлийн хувь хэмжээ, нийт төлсөн шимтгэлийг нарийвчлан заасан байх ёстой.
4. Хариуцлага
Санхүүгийн хариуцлага: Шимтгэлийг хугацаанд нь төлөөгүй, дутуу төлсөн бол нөхөн төлүүлж, хугацаа хэтэрсэн хоног тутамд 0.3 хувийн алданги тооцно; алдангийн дээд хэмжээ нь төлбөл зохих шимтгэлийн 50 хувиас хэтрэхгүй (44.1.2). Цалин хөлсний санг нуусан, санаатайгаар бууруулсан бол нуусан орлогод ногдох шимтгэлийг нөхөн төлүүлж, мөн 50 хүртэл хувийн алданги тооцно (44.1.1); нөхөн төлүүлэлтэд итгэлцүүр хэрэглэнэ (24.2).
| ХӨӨН ХЭЛЭЛЦЭХ ХУГАЦАА ҮЙЛЧЛЭХГҮЙ Нуусан, төлөөгүй, дутуу төлсөн шимтгэлийг нөхөн төлүүлэх, түүнд тооцсон алданги, торгуулийг төлүүлэх, шимтгэлийн өрийг барагдуулахад хөөн хэлэлцэх хугацаа огт үйлчлэхгүй (31.1). |
|---|
Хуулийн хариуцлага (Зөрчлийн тухай хууль):
| Зөрчил | Хариуцлага |
|---|---|
| Ажилтныг албан журмын нийгмийн даатгалд хамруулаагүй | 500 нэгжтэй тэнцэх хэмжээгээр торгох |
| Шимтгэл төлөхөөс зайлсхийх зорилгоор шимтгэл ногдох орлогыг нуусан, хэмжээг нь санаатайгаар бууруулсан | 2000 нэгжтэй тэнцэх хэмжээгээр торгох |
| Шимтгэлийг эрх бүхий байгууллагын тогтоосон хугацаанд төлөөгүй | 500 нэгжтэй тэнцэх хэмжээгээр торгох |
| Сарын шимтгэл төлөлтийн тайланг хуульд заасан хугацаанд ирүүлээгүй, тайлагнаагүй | 250 нэгжтэй тэнцэх хэмжээгээр торгох |
| Хөдөлмөрийн харилцаа үүсээгүй хүнд шимтгэл төлсөн, үндэслэлгүйгээр цалин хөлсийг өсгөж сангаас тэтгэвэр, тэтгэмж авсан | 5000 нэгж; учирсан хохирлыг арилгуулах |
| Нийгмийн даатгалын сангийн хөрөнгийг зориулалт бусаар ашигласан | 10,000 нэгж; учирсан хохирлыг арилгуулах |
| Цалин хөлсний сан, түүнтэй адилтгах орлогыг бүрэн тодорхойлоогүй, шимтгэлийг үнэн зөв суутган тооцоогүй | 1000 нэгж; учирсан хохирлыг арилгуулах |
Мөн ажил олгогчийн буруугаас шимтгэл төлөгдөөгүй, тайлан хоцорсны улмаас ажилтан тэтгэвэр, тэтгэмж, эрүүл мэндийн нөхөн сэргээлтийн төлбөрөө авч чадаагүй бол учирсан хохирол, эрхээ сэргээлгэхэд гарсан зардлыг ажил олгогч бүрэн хариуцан төлнө (32.2.6, 33.1.6).
5. Онцгой үүргүүд
| АЖИЛ ОЛГОГЧ ХХДХ-ЭЭС ТООЦОЖ ТӨЛӨХ ТОХИОЛДЛУУД Хүүхэд асрах чөлөөтэй байгаа ажилтны шимтгэлийг ХХДХ-ээс ажил олгогчийн хувь хэмжээгээр сар бүр төлнө (21.14). Нэг сараас дээш хугацаагаар хөдөлмөрийн чадвараа түр алдсан, жирэмсний болон амаржсаны амралттай ажилтны шимтгэлийг ХХДХ-ээс ажил олгогчийн хувь хэмжээгээр төлнө (21.6). Улирлын чанартай (50.2) гэрээт ажилтны ажиллаагүй хугацааны шимтгэлийг ХХДХ-ээс ажил олгогчийн хувь хэмжээгээр төлнө (21.4). ТУЗ-ийн гишүүн албан журмаар даатгуулах бөгөөд урамшууллаас нь тооцсон шимтгэлийг компани төлнө (7.3.1, 21.9). |
|---|
6. Ажил олгогчид зориулсан практик зөвлөмж
- Гэрээний төрөлд анхаарах: "Ажил гүйцэтгэх гэрээ" болон "Хөлсөөр ажиллах гэрээ"-гээр ажиллаж буй иргэдийн шимтгэлийг хөдөлмөрийн гэрээтэй ажилтны адил суутган төлөх ёстойг мартаж болохгүй (19.1.2, 7.4.10).
- Орлогын бүрэн бүтэн байдал: Зөвхөн "үндсэн цалин"-аас НДШ тооцох нь түгээмэл алдаа юм. Сар бүр олгогддог хоол, унааны мөнгө нь даатгалын шимтгэл ногдох орлогод заавал багтана (19.1.3).
- Тайлант хугацааг баримтлах: Тайлангаа хоцроох нь торгуулиас гадна ажилтны нийгмийн халамж (эмнэлгийн хуудас, ажилгүйдлийн тэтгэмж авах) авах эрхийг хязгаарлаж, ажилтантай маргаан үүсэх үндэс болдог.
- Ажилтны иргэншлийг нягтлах: Гадаад ажилтан авсан тохиолдолд Монгол Улсын хууль тогтоомж болон тухайн улстай байгуулсан "Нийгмийн хамгааллын хэлэлцээр"-ийг (хэрэв байгаа бол) харгалзан үзэх — гадаадын хөрөнгө оруулалттай компани, салбар, төлөөлөгчийн газрын ажилтан үндсэндээ албан журмаар даатгуулна (7.2.2).
- Дотоод аудит хийх: Улирал тутамд нягтлан бодох бүртгэлийн цалингийн цэс болон НД-ын тайланг тулгаж, орлого дутуу тооцогдсон эсэхийг хянаж байх — нөхөн төлүүлэлтэд хөөн хэлэлцэх хугацаа үйлчилдэггүйг санаарай (31.1).